AUTEURSRECHT
Auteursrecht
- Auteursrecht
- Wie bezit auteursrecht?
- Auteursrecht en eigendomsrecht
- Registreren
- Overdracht en licentie
- Inbreuk op auteursrecht
- Auteursrecht op internet
- Uitzonderingen op auteursrecht
Vrijwel elk werk dat een beeldend kunstenaar, fotograaf, architect, illustrator of ontwerper maakt, wordt beschermd door het auteursrecht. Op grond van dit recht kan de maker bepalen wat er met zijn werk gebeurt. De Auteurswet geeft hem daarvoor een aantal bevoegdheden. De maker beslist of een afbeelding van zijn werk in een publicatie kan worden opgenomen of op televisie of internet wordt vertoond. De maker mag zelf bepalen tegen welke voorwaarden hij toestemming verleent om zijn werk openbaar te maken of te verveelvoudigen. Bij het verlenen van toestemming mag hij een vergoeding vragen. Overigens rust auteursrecht niet alleen op kunst van grote culturele waarde. Zolang er sprake is van enige originaliteit, dan is een werk al auteursrechtelijk beschermd. Na de dood van de maker gaat het recht over op de erfgenamen; pas zeventig jaar na zijn overlijden wordt het werk rechtenvrij.
Om misverstanden te voorkomen: met ‘auteursrecht’ wordt hetzelfde bedoeld als met ‘copyright’. Ook ‘beeldrecht’ wordt vaak gebruikt voor auteursrecht op visuele werken. Deze term is gerelateerd aan de Stichting Beeldrecht, één van de organisaties die is opgegaan in Pictoright.
In beginsel komt het auteursrecht toe aan de maker van een werk. Maar als het werk in dienstverband (loondienst) is gemaakt, dan ligt het recht bij de werkgever. Is een werk in opdracht gemaakt, dan kan het auteursrecht in uitzonderlijke gevallen bij de opdrachtgever liggen. Is het in gezamenlijkheid tot stand gebracht, dan hebben beide makers gezamenlijk het auteursrecht op het totale werk. Is het werk daarbij te scheiden (bijvoorbeeld een schrijver en illustrator maken samen een boek), dan ligt het auteursrecht op de afzonderlijke bijdragen bij de degene die dat deel heeft gemaakt; de illustrator heeft het recht op de afbeeldingen, de schrijver het recht op de tekst. Overigens kan men schriftelijk andere afspraken maken over de rechtenverdeling.
Auteursrecht en eigendomsrecht
Er is een belangrijk onderscheid tussen auteursrecht en eigendomsrecht. Als een bedrijf een schilderij koopt, krijgt dit bedrijf het eigendomsrecht op het doek, de verf en de lijst. Het auteursrecht blijft echter bij de maker. Het bedrijf mag bepalen waar het schilderij wordt opgehangen, maar de kunstenaar mag bepalen of het schilderij afgebeeld wordt op de omslag van een boek. Als het bedrijf bijvoorbeeld een afbeelding van het gekochte schilderij op de nieuwjaarskaart wil zetten, dan zal hiervoor eerst toestemming moeten worden gevraagd aan de kunstenaar. De eigenaar mag een werk wel ongevraagd tentoonstellen of te koop aanbieden.
Om auteursrecht te krijgen, hoeft een werk niet te worden geregistreerd. Ook is het niet nodig om het bekende symbool © te gebruiken. Met de creatie van een werk ontstaat automatisch auteursrechtelijke bescherming.Als ondersteuning van het bewijs dat een maker een werk op een bepaald moment heeft gemaakt, kan een werk worden gedeponeerd bij de dienst Registratie van de belastingdienst op www.belastingdienst.nl/download/1056.html
Ook bieden sommige aanbieders op internet, bijvoorbeeld op www.file-reg.com, de mogelijkheid om werk te registreren. Let op: dit registreren staat volkomen los van de vraag of er auteursrecht op een bepaald werk rust. Het is alleen zinvol als mogelijk bewijs in een gerechtelijke procedure.
Op basis van het auteursrecht mag een maker aan anderen toestemming geven om zijn werk te gebruiken. Normaal gesproken gebeurt dit met een licentie (ook wel gebruiksrecht genoemd). In opdrachtsituaties is zo’n licentie vaak een vanzelfsprekendheid; de opdrachtgever moet het werk immers kunnen gebruiken. Als een vormgever een affiche ontwerpt voor een schouwburg, dan mag de schouwburg het affiche na betaling natuurlijk wel in de stad verspreiden. In dit soort situaties wordt gekeken naar het doel en de bestemming van de opdracht. Aan een licentie kunnen allerlei voorwaarden verbonden worden. Vaak wordt een vergoeding voor de maker overeengekomen. Licenties kunnen mondeling worden afgesproken, maar het verdient aanbeveling om die afspraak op schrift te zetten. Een veel verder gaande manier om anderen in de gelegenheid te stellen een bepaald werk te gebruiken, is de overdracht van het auteursrecht. In dat geval is de maker zijn auteursrecht kwijt en kan de andere partij op basis van het verworven auteursrecht bepalen wat er verder met het werk gebeurt. Een overdracht kan alleen schriftelijk. De consequenties van een overdracht zijn groot, de maker heeft in dat geval weinig meer over zijn eigen werk te zeggen. Alleen de persoonlijkheidsrechten blijven dan nog bij de maker.
Wanneer een werk zonder toestemming van de maker is gepubliceerd of geproduceerd, wordt gesproken van een inbreuk op het auteursrecht van de maker. De maker kan dan een aantal maatregelen nemen. Vaak wordt een verbod tot verder gebruik gevorderd, en een geldbedrag als schadevergoeding. Indien partijen onderling niet tot een schikking kunnen komen, zal een procedure gestart moeten worden bij de rechtbank. Bij het oordeel of er sprake is van een inbreuk, kijkt de rechter naar de totaalindruk van het originele werk en het mogelijk inbreukmakende werk. Daarbij beoordeelt de rechter of er sprake is van ontlening.
Anders dan wat velen denken, rust er wel degelijk auteursrecht op werken die op het internet worden vertoond. Ook voor dit gebruik moet men dus de toestemming van de maker hebben. Bij (particuliere) gebruikers is ten onrechte het idee ontstaan dat het auteursrecht niet voor internet geldt.
Uitzonderingen op auteursrecht
Op het auteursrecht gelden een aantal belangrijke uitzonderingen:
Ideeën
Het auteursrecht rust niet op een idee. Het moet gaan om een praktische uitwerking. Het idee om schilderijen te maken waarin een snede wordt aangebracht in het doek is niet te beschermen. Maar elk werk waarin deze techniek wordt toegepast, is wel beschermd. Dus je mag wel schilderijen maken waarin ook kerven of sneden zijn aangebracht, maar je mag niet één bepaald schilderij met zo’n snede namaken.
Stijlen
Een bepaalde stijl is niet beschermd. Men mag dus werk maken in de stijl van een andere kunstenaar of ontwerper, maar men mag niet een specifiek werk namaken.
Uitputting
Is een verveelvoudiging van een werk (bijvoorbeeld een reproductie) eenmaal na toestemming van de maker op de markt gekomen, dan is een eventuele latere verkoop van deze verveelvoudiging doorgaans toegestaan.
Citeren
Het citaatrecht is misschien wel de belangrijkste uitzondering op het auteursrecht. Ook beeldmateriaal kan onder bepaalde omstandigheden als citaat worden gebruikt. Wel worden er verschillende eisen aan het citeren gesteld. De belangrijkste zijn:
-
het citaat moet ter verduidelijking van een bepaald betoog of verhaal dienen;
-
het aantal citaten en de omvang van het citaat moeten redelijk zijn;
-
het citaat mag niet de overwegende functie van ‘versiering’ hebben;
-
er mag geen afbreuk worden gedaan aan de normale exploitatie van het werk;
-
bronvermelding is verplicht.
Kunst in de openbare ruimte
Afbeeldingen van kunstwerken of gebouwen die permanent op openbare plaatsen te zien zijn, mogen vaak zonder toestemming van de maker openbaar worden gemaakt of verveelvoudigd. Belangrijk is wel dat het werk wordt afgebeeld zoals het in zijn omgeving te zien is. Het is dus niet toegestaan om een gestileerde afbeelding van een gebouw of een brug zonder toestemming van de maker in een logo op te nemen. Ook kan het gebruik van een afbeelding dusdanig commercieel zijn, dat afbreuk wordt gedaan aan de normale exploitatie van het werk en de belangen van de maker worden geschaad. In die gevallen is ook toestemming van de maker nodig.De regel over werken in de openbare ruimte geldt ook voor publieke ruimtes als de hal van een gemeentehuis of een stationsgebouw; scholen, bioscopen of musea vallen weer niet onder deze regel. In compilatiewerken, zoals readers, mogen slechts enkele werken van een bepaalde maker worden afgebeeld. Deze regel is verder niet van toepassing op foto’s.
Eigenaren die werk van anderen te koop aanbieden
Eigenaren van beeldende kunst hebben bepaalde rechten. Zo mogen zij de kunst openbaar maken of reproduceren voor zover noodzakelijk voor de verkoop zonder voorafgaande toestemming van de maker. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een afbeelding in een verkoopcatalogus.Verder hebben eigenaren en houders van kunst de mogelijkheid hun kunstbezit tentoon te stellen en om deze kunst openbaar te maken of te reproduceren voor zover noodzakelijk voor de tentoonstelling.
De reikwijdte van deze beperking, die sterk is veranderd in september 2004, is nog niet geheel duidelijk. De rechter zal in de toekomst moeten bepalen wat wel en niet ‘noodzakelijk’ is.